वटपौर्णिमा : श्रद्धा, निष्ठा आणि भारतीय संस्कृतीचे चिरंतन प्रतीक
भारतीय संस्कृतीमध्ये प्रत्येक सण आणि उत्सव हा केवळ आनंद साजरा करण्यापुरता मर्यादित नसून त्यामागे धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक आणि वैज्ञानिक विचार दडलेला आहे. अशाच पवित्र आणि महत्त्वपूर्ण सणांपैकी वट पौर्णिमा हा एक अत्यंत श्रद्धेने साजरा केला जाणारा सण आहे. ज्येष्ठ महिन्यातील पौर्णिमेला महाराष्ट्रासह देशातील अनेक भागांत हा सण मोठ्या भक्तिभावाने साजरा केला जातो. विवाहित स्त्रिया आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्याकरिता, उत्तम आरोग्यासाठी आणि अखंड सौभाग्यासाठी या दिवशी उपवास करतात व वडाच्या वृक्षाचे पूजन करतात. हा सण केवळ धार्मिक विधींचा नसून नात्यांतील विश्वास, प्रेम, समर्पण, धैर्य आणि निष्ठा यांचा गौरव करणारा आहे.
वटपौर्णिमेचा उगम सावित्री आणि सत्यवान यांच्या पौराणिक कथेशी जोडलेला आहे. राजा अश्वपती यांची कन्या सावित्री ही रूपवान, बुद्धिमान आणि अत्यंत धैर्यशील होती. विवाहासाठी तिने सत्यवानाची निवड केली. मात्र सत्यवानाचे आयुष्य अल्प असल्याचे ऋषींनी पूर्वीच सांगितले होते. तरीही सावित्रीने आपल्या निर्णयावर ठाम राहून त्याच्याशी विवाह केला. विवाहानंतर ती अत्यंत निष्ठेने संसार करू लागली. नियतीप्रमाणे एक दिवस सत्यवान जंगलात लाकूड तोडत असताना त्याचा मृत्यू झाला. यमराज त्याचे प्राण घेऊन निघाले... परंतु सावित्रीने धैर्याने त्यांचा पाठलाग केला. आपल्या बुद्धिमत्तेने, संयमाने आणि अढळ पतिव्रतेच्या सामर्थ्याने तिने यमराजांना प्रसन्न केले. त्यांनी तिला अनेक वरदान दिली. शेवटी सावित्रीने अत्यंत चातुर्याने सत्यवानाचे प्राण परत मिळवले. या कथेमुळे सावित्री भारतीय संस्कृतीत आदर्श पतिव्रता, धैर्य, बुद्धिमत्ता आणि अटळ निष्ठेचे प्रतीक बनली.
वटपौर्णिमेच्या दिवशी पूजल्या जाणाऱ्या वडाच्या वृक्षालाही भारतीय संस्कृतीत विशेष महत्त्व आहे. वडाचे झाड दीर्घायुष्य, स्थैर्य, समृद्धी आणि चिरंतन जीवनाचे प्रतीक मानले जाते. त्याच्या विस्तीर्ण फांद्या, खोलवर गेलेली मुळे आणि सतत वाढत राहणारा विस्तार जीवनातील दृढतेचा संदेश देतात. धार्मिक मान्यतेनुसार वडाच्या वृक्षामध्ये ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांचा वास असल्याचे मानले जाते. त्यामुळे या वृक्षाची पूजा करणे म्हणजे सृष्टीच्या चिरंतन शक्तीला वंदन करणे होय.
वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिले तर वडाचे झाड पर्यावरणासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. ते मोठ्या प्रमाणात प्राणवायू निर्माण करते, वातावरणातील उष्णता कमी करण्यास मदत करते, अनेक पक्षी व प्राण्यांना आश्रय देते आणि पर्यावरणाचा समतोल राखण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते. त्यामुळे वट पौर्णिमेच्या निमित्ताने वृक्षसंवर्धनाचा संदेशही समाजात दिला जातो.
या दिवशी विवाहित स्त्रिया सकाळी लवकर उठून स्नान करतात, पारंपरिक वेशभूषा परिधान करतात आणि सौभाग्यचिन्हांनी स्वतःला सजवतात. त्यानंतर त्या वडाच्या वृक्षाजवळ जाऊन त्याची विधिवत पूजा करतात. हळद, कुंकू, फुले, अक्षता, नैवेद्य अर्पण करून वृक्षाभोवती कापसाचा धागा गुंडाळत प्रदक्षिणा घातल्या जातात. सावित्री-सत्यवानाची कथा ऐकली किंवा वाचली जाते आणि पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी तसेच कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी प्रार्थना केली जाते. अनेक ठिकाणी महिला सामूहिकरीत्या हा सण साजरा करतात, ज्यामुळे सामाजिक ऐक्य आणि परस्पर स्नेह अधिक दृढ होतो.
वटपौर्णिमा हा सण केवळ परंपरेचे पालन करण्यापुरता मर्यादित नाही. या सणातून कुटुंबातील परस्पर विश्वास, प्रेम, जबाबदारी आणि त्याग यांचे महत्त्व अधोरेखित होते.
आजच्या बदलत्या जीवनशैलीत स्त्री-पुरुष समानतेचा विचार अधिक बळकट झाला आहे. त्यामुळे या सणाचा अर्थ केवळ पत्नीने पतीसाठी केलेल्या प्रार्थनेपुरता न पाहता, पती-पत्नीने एकमेकांच्या सुख-दुःखात सदैव साथ देण्याचा, परस्परांचा सन्मान राखण्याचा आणि आयुष्यभर एकमेकांशी निष्ठावान राहण्याचा संकल्प म्हणूनही पाहिला पाहिजे. कोणतेही नाते टिकविण्यासाठी प्रेम, विश्वास, समजूतदारपणा आणि संवाद या मूल्यांची आवश्यकता असते, याची आठवण हा सण करून देतो.
पर्यावरण संवर्धनाच्या दृष्टीनेही वट पौर्णिमेचे महत्त्व विशेष आहे. वाढते प्रदूषण, वृक्षतोड आणि हवामान बदल यांसारख्या गंभीर समस्यांमुळे आज वृक्षसंवर्धन ही काळाची गरज बनली आहे. अशा परिस्थितीत वडाच्या वृक्षाची पूजा करण्याबरोबरच नवीन वृक्ष लावण्याचा आणि त्यांचे संगोपन करण्याचा संकल्प केला, तर या सणाचे महत्त्व अधिक वाढेल. धार्मिक श्रद्धेबरोबरच पर्यावरणाविषयीची जबाबदारीही प्रत्येकाने स्विकारली पाहिजे.
आजच्या आधुनिक युगात जीवनशैली बदलली असली तरी वट पौर्णिमेचे महत्त्व अजूनही कायम आहे. शहरांमध्ये सार्वजनिक ठिकाणी सामूहिक पूजन केले जाते, तर अनेक सामाजिक संस्था वृक्षारोपण, पर्यावरण जनजागृती आणि महिला सक्षमीकरणाचे उपक्रम राबवतात. त्यामुळे हा सण परंपरा आणि आधुनिकतेचा सुंदर समन्वय साधणारा ठरतो.
वट पौर्णिमा हा श्रद्धा, प्रेम, निष्ठा, धैर्य आणि भारतीय संस्कृतीतील कौटुंबिक मूल्यांचा उत्सव आहे. सावित्रीच्या आदर्शातून संकटांशी धैर्याने सामना करण्याची प्रेरणा मिळते तर वडाच्या वृक्षातून स्थैर्य, दीर्घायुष्य आणि निसर्गाशी असलेले आपले अतूट नाते अधोरेखित होते. भारतीय संस्कृतीतील ही समृद्ध परंपरा जपत पर्यावरण संवर्धन, कुटुंबातील प्रेम आणि सामाजिक ऐक्य यांचा संदेश पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे. वट पौर्णिमेचा खरा अर्थ केवळ पूजा-अर्चा नसून नात्यांमध्ये विश्वास, जीवनात सदाचार आणि निसर्गाविषयी कृतज्ञता जोपासणे हा आहे. अशा या पवित्र सणाच्या निमित्ताने प्रत्येकाच्या जीवनात सुख, समृद्धी, उत्तम आरोग्य आणि अखंड आनंद नांदो हीच मंगल कामना.
डॉ.विजयकुमार एस. ठेंगेकर
निखिल नगर,यवतमाळ
